Trabzon, Tiyatro ile 1500 yıl önce tanıştı (1. Bölüm)

TRABZON, TİYATRO İLE 1500 YIL ÖNCE TANIŞTI (1. Bölüm)

Trabzon, tiyatro ile tanışmasının bin 500’üncü yılını yaşıyor. Batı Anadolu’da kurulmuş medeniyetlerden sonra olsa bile Trabzon, Kommen dönemi imparatorlarından Adrien’in, Kentpuar’daki (şimdiki Kindinar) “Kral saraylarının arasına bir tiyatro yapılsın” emriyle ilk tiyatrosuna kavuşur. Tarihler M.S. 6. yüzyılı göstermektedir. Trabzon 1973 il yıllığında yer alan bu bilgiler, kentin kültür hayatında, tiyatronun ne zaman sahne aldığının önemli bir belgesidir…

Günümüze ulaşan anılar, imparator Adrien’den sonra başka tiyatroların da yapıldığını anlatıyor. Timur’un Semerkant’a dönen elçileriyle birlikte gitmek üzere 1404 yılı nisan ayında Trabzon’a gelen İspanya elçisi Clavijo (Ruy Gonzales) anılarında “Kayalar üzerindeki iç kalede saray, hazine dairesi, evler, arşiv ve hükümet daireleri bulunuyordu. Kalenin çevresi çukurlarla sarılmıştı. Güzel meyve bahçeleri, spor alanları, yarış yerleri, tiyatrolar, toplantı yerleri vardı” demektedir. (Mahmut Goloğlu, Anadolu’nun Milli Devleti Pontos, s. 208-209).

Ne var ki, bu tarihi izleyen asırlar boyunca Trabzon’da tiyatrolara ne oldu? “Tiyatrolar vardı” denildiğine göre, belli ki birden fazla antik tiyatro bulunmaktaydı. Bunlar, nasıl oldu da kaybolup gitti? Bu sorunun cevabı ne yazık ki yok. Ele geçen belgelerde, bu sorulara cevap verecek hiç bir bilgi bulunmuyor.

Sonra yıllar yılları, yıllar asırları kovalar ve Trabzon’a, Ali beyin vali olarak atandığı yıllar başlar. (Ali Bey’ in Trabzon valiliği konusunda tarihler, Mahmut Goloğlu’ nun “Trabzon Tarihi”nde- 211 sayfa- 1888 olarak belirlenirken, Yurt Ansiklopedisi’nde 1874 –Cilt 10, sayfa 726-, Milliyet yayınları arasında yer alan “Osmanlı Şehirleri” isimli kitapta ise 1882 –sayfa 291- düşülmüştür. Ali bey tiyatroya ve mizaha meraklı bir devlet adamıdır. Mahmut Goloğlu, “Trabzon Tarihi”nde şöyle anlatır, Trabzon’un Ali Beyefendili yıllarını:

“Tiyatro ve mizah yazarı olarak tanınmıştı. Moliere’den adapte ettiği (Ayyar Hamza) özellikle ünlüdür. Bu nedenle, padişah Sultan Abdülhamid’ in tiyatroya karşı olan düşmanlığını bildiği halde Trabzon’da tiyatro çalışmaları yaptırdı ve o sırada Trabzon’a gelmiş bulunan bir cambaz kumpanyasına kendi yazdığı (Hazreti Yusuf) piyesini oynattı. Jurnal edilmesine rağmen yılmadı. Sosyal hayatı geliştirmeye çalıştı ve tutucuların baskısına önem vermeden Samsun’ lu bir Hıristiyan kızla evlendi”

Ali Bey tarafından kurulan tiyatro, Kanuni Orta Okulu’ nun bahçesinde on yıla yakın sürdürür oyunlarını. Bu arada İstanbul’dan gelen tiyatro toplulukları da Trabzonlulara çeşitli oyunlar sergiler. Bu bahçe, ilk tiyatronun burada kurulmuş olmasından ötürü olsa gerek, uzun yıllar “Karagöz Bahçesi” olarak anılır. Şehrin kültür hayatına bir büyük canlılık getirdiği çeşitli kaynaklarca anlatılan tiyatrolu yıllar, 1914’e, yani Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı günlere kadar devam eder. Sonra, kan-ateş ve özlem dolu “Muhacirlik” yılları başlar. Ta ki, Cumhuriyet’ e kadar.

Trabzon’da tiyatrolu yıllar, spor klüplerince kurulan temsil kollarının sahnelediği oyunlarla yeniden başlar.

1922 yılında İdman Ocağı spor kulübünce kurulan temsil kolunun sahnelediği “Sultan Osman’ın Mezarında” isimli oyun 20 ocak 1922 günü perde açar. Böylece Trabzon’da, Trabzonlu sanatçıların rol aldığı ilk tiyatro seyircisiyle buluşur.

1923. İdman Ocağı temsil kolunu, Gençler Birliği temsil kolu izler ve “Gazete Düşmanı” isimli oyun 17 aralık 1923 günü sahnelenir.

Bu tarihten sonra arada 7 yıllık bir boşluk var. Bu dönemde tiyatro faaliyeti varsa bile kayıtlarına rastlanmadı.

1930. İdman Gücü temsil kolu kurulur. Ve o yıl Halit Fahri Ozansoy’ un “Baykuş” isimli eseri sahnelenir.

1933 yılında Mehmet Alper’in başkanlığında Cemal Rıza Osmanpaşaoğlu, Kemal Kefeli ve Ömer Sıtkı beyden oluşan Halk Evi temsil kolu kurulur ve 29 haziran 1933 günü Faruk Nafiz Çamlıbel’ in 3 perdelik “Akın” isimli oyunu ile perdesini açar. Dört gece sahnelenen ve 3 bin kişinin izlediği oyunda Muhittin Kösemen, Hüseyin Güç, Mehmet Alper, Cemal Rıza Osmanpaşaoğlu, Abdullah Eltan, Münir Tütüncü, Mustafa bey, Nadire hanım, ismi belirlenemeyen bir hanım ve Şerife hanım rol alır. Halk Evi temsil kolu aynı yıl ard arda oyunlar sahneler. Abdullah Eltan, Orhan Yurdakul, Enise Esneli ve Muhittin Kösem’ in rol aldığı, Faruk Nafiz Çamlıbel’ in 3 perdelik “Kahraman” oyununu, Reşat Nuri Güntekin’ in “İstiklâl”, İbnürrefik Ahmet Nuri’ nin “Şer’iye Mahkemesi” ve “İnkılâp” isimli oyunları izler.

1934 yılında Halk Evi temsil kolunun tek oyunla perde açar. İbnürrefik Ahmet Nuri’ nin “Himmet’ in Oğlu” 24 ağustos günü sahnelenir. O yıl Birlik Spor da temsil kolu kurmuştur. 20 eylülde perdesini açan Birlik Spor temsil kolu, Mahmut Yesari’ nin “Yarasalar”, J. Sartene’ in “Makasçılar”, “Mezarda Işık” ve Nihat Sami Banarlı’ nın “Kızıl Çağlayan” isimli eserlerini sunar Trabzonlulara.

1935. Dört tiyatro topluluğu 7 oyunla perde açar. Yılın ilk oyunu Halk Evi temsil kolu tarafından hazırlanan ve 6 ocak günü sahnelenen “Hedef”tir. Bu oyunu, İdman Ocağı temsil kolunca 20 ocak günü oynanan, ancak ismi tespit edilemeyen eser izler. 10 şubat günü İdman Gücü temsil kolu sanatçıları tarafından hazırlanan, Mahmut Yesari’ nin “Hasbahçe” isimli oyunu perdesini açar. Halk Evi temsil kolu, 17 nisanda Yaşar Nabi Nayır’ ın “Mete”si ile çıkar Trabzonlu seyircilerin karşısına. Dekor ve kostümlerini resim öğretmeni Saim Özören’ in yaptığı ve Cemal Rıza Osmanpaşaoğlu, Saadet Hanım, Nahide hanım, Halis Ataman, Hüseyin Güç, Muhittin Kösemen, Yusuf Sezgin, Halit Muzaffer Korlu, Mehmet Alper ve Münir Tütüncü’ nün rol aldığı oyun üç gece oynanır ve dört bin kişi tarafından izlenir. Yılın son oyunu, Halk Evi temsil kolunun 12 mayısta sunduğu, Faruk Nafiz Çamlıbel’ in “Kahraman” isimli oyunudur. O yıl Birlik Spor temsil kolunca da iki oyun sahnelendiğine dair bilgiler olmasına rağmen bu oyunların isimleri belirlenemedi.

1936 yılı oyunları, İdman Gücü temsil kolunca 10 ocak günü sahnelenen Reşat Nuri Güntekin' in "İstiklâl" isimli eseri ile başlar. İdman Ocağı temsil kolu 9 şubat günü Baha Dürder’in “Kürsüden Uzakta” ve İbnürrefik Ahmet Nuri’ nin “Şer’iye Mahkemesi” isimli eserlerle perdesini açar. Halk Evi temsil kolu ise 27 şubat günü Aka Gündüz’ ün “Mavi Yıldırım” ıyla seyirci karşısına çıkar. Birlik Spor o yıl ismini Trabzon Spor olarak değiştirir ve temsil kolu 30 mart günü E. Gluck’ un “Bir Azizlik” isimli oyunuyla seyircisiyle buluşur. Halk Evi temsil kolu 16 nisanda, Muhittin Kösem ve Münir Tütüncü’ nün rol aldıkları, Faruk Nafiz Çamlıbel’ in “Çoban” adlı eseri ile bir kere daha perde açar. 19 nisanda ise İdman Ocağı temsil kolu, Müçteba Sebahattin Or’ un “Gömdüğüm O Cihan” ve Baha Dürder’ in “Bir Ceset Rekoru” isimli eserleri ile ikinci defa buluşur seyirciyle. Yılın son oyunu 13 haziranda Trabzon Spor temsil kolu tarafından sahnelenen Maurry” nin “Tavsiye Mektupları” dır.

1937 yılının ilk oyunu 11 ocakta perdesini açan İdman Ocağı temsil kolunca sahnelenir. Ancak bu oyunun ismi tespit edilemedi. Trabzon Spor temsil kolu da 17 ocak günü Mahmut Yesari’ nin “Hasbahçe” sini, 12 şubat günü “Bekir’in Rüyası” ve Cemil Cahit Cem’ in “Çapanoğlu” 4 nisanda Müçteba Sebahattin Or’ un “Yağ Kandili” ve Mahmut Yesari’ nin “Mektep Arkadaşı”, 22 mayısta Müçteba Sebahattin Or’ un “Gömdüğüm O Cihan” adlı eserlerini sahneler. O yıl Halk Evi temsil kolunun faaliyetine rastlanmıyor.

1938 yılı, Trabzon Spor temsil kolunun hazırladığı, Nihat Sami Banarlı’ nın “Kızıl Çağlayan” isimli eseri ile 1 ocak günü başlar. Halk Evi temsil kolu ise 20 şubat günü Cemil Cahit Cem’ in “Derse Çalışıyoruz”u ile perde açar. Trabzon Spor temsil kolu 11 martta Müçteba Sebahattin Or’ un “Gömdüğüm O Cihan” isimli eseri ile ikinci defa seyircinin karşısına çıkar. Bu oyunu, 23 nisanda Halk Evi temsil kolunun sahnelediği “Himmetin Oğlu” izler. Kemal Kefeli, Muhittin Kösem, Abdullah Eltan, Hayri Erok, Mesut Evren, Mualla Evren, Mehlika Peker (Tanyeli), Levent Akman, Mehalat Timur, Afife Akman, Nevzat Gürtuna’ nın rol aldığı oyunun dekorunu Saim Özmen, müziğini ise Süleyman Hatipoğlu hazırlar. Trabzon Spor temsil kolu 8 Mayısta Faruk Nafiz Çamlıbel’ in “Canavar” ve 3 eylülde de Aka Gündüz’ ün “Yarım Osman” oyunlarıyla sezonu tamamlar. (Devam edecek)

Yorum yapabilmek için üye girişi yapmanız gerekmektedir.

Üye değilseniz hemen üye olun veya giriş yapın.

banner8